محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )

448

فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )

خرمك - [ بفتح خاء و ميم « 1 » و سكون راء ] مهره بود از آبگينه سياه و سفيد و كبود كه آن را بدفع چشم بد بر گردن « 2 » بندند . چشم‌زد « 3 » نيز گويند : مثالش استاد منجيك گويد « 4 » : بيت ترسم چشمت رسد كه سخت خطيرى * چونكه نبستند « 5 » خرمكت بگلو بر و [ بضم خاء ] نيز به نظر رسيده « 21 » . خبزدوك - [ بفتح خاء و ياء و سكون زاى هوز ] خنفساء باشد ، يعنى جعل . كذا فى الفرهنگ . مثالش امير خسرو گويد : بيت بوى گل و لاله خبز دوك را * در سرو در مغز خلد دوك را و خوزدوك نيز گويند و در فرهنگ خزوك [ بضمتين ] نيز آمده « 6 » و بعضى [ بفتح خاء و ضم زاء ] آورده‌اند و خزدوك نيز به نظر رسيده [ بحذف باء به وزن مفلوك ] اما در شرح سامى خبزدوك جانور سياه بد بوست كه در خانه‌ها در زير فروش مىباشد دراز اندام است و به عربى خنفساء گويند جعل غير از آنست و از آن گرد ترست و پرواز مىكند و سرگين گردانك نيز گويند . * خروسك « 7 » - مصغر خروس و نيز جانورى سرخ كه در حمام باشد و تذو نيز گويند و بمعنى آن پوستى كه بر كنارهء فرج باشد نيز آمده « 22 » . خشوك - حرامزاده را گويند . مثالش شمس فخرى گويد : بيت گر فلك نقص علم زاد « 8 » چه شد * از بلايه « 9 » چه زاد غير خشوك بلايه پيشتر گذشت و لطيفى نيز گويد : بيت هر كه بد اصل يا خشوك بود * فتنه زايد چو با ملوك بود و خشتوك نيز گويند . [ باضافهء تاى قرشت . به وزن مفلوك ] چنان كه شاعر گويد : بيت از بزرگى كه هستى اى خشتوك * چاكرت بر كتف نهد دفنوك و معنى دفنوك بعد از اين مىآيد . خناك - خناق باشد يعنى گرفتگى گلو . مثالش استاد رودكى گويد : با دو سه بوسه رها كن اين دل از درد خناك « 10 » * تا به من احسانت باشد احسن اللّه جزاك

--> ( 1 ) كلمه از « ب » است . ( 2 ) « الف » : بد گردن ؛ « ب » : بدور گردن . ( 3 ) « س » « الف » : چشم بد . ( 4 ) « الف » : فرمايد . ( 5 ) « س » « الف » : نبندند ؛ « ب » : ببندند . ( متن از « ن » است ) . ( 6 ) از اينجا تا علامت ستاره را « الف » در حاشيه دارد . ( 7 ) « س » : خرسوك ؟ . ( 8 ) در معيار جمالى : داد ؛ نسخه : داد نقص داد . ( 9 ) « ب » زير سطر افزوده : فحاشى و نابكار . ( 10 ) « س » « الف » : خناق . ( 21 ) در برهان با تشديد ثانى مصغر خرم گويد . ( 22 ) در برهان معنى پوست ختنه‌گاه مردان نيز دارد .